PL EN JA

Zasady leczenia zwierząt w Polsce

Produkty lecznicze weterynaryjne, w tym produkty o działaniu przeciwdrobnoustrojowym, stosuje lekarz weterynarii poprzez ich bezpośrednie podawanie zwierzętom w ramach świadczonych usług lekarsko-weterynaryjnych. Możliwe jest podawanie niektórych grup produktów leczniczych przez technika weterynarii, jednakże wyłącznie pod nadzorem lekarza.

Wszystkie produkty lecznicze przeciwbakteryjne stosowane u zwierząt są leczniczymi produktami weterynaryjnymi dostępnymi tylko z przepisu lekarza weterynarii. Są one dostępne dla lekarzy weterynarii świadczących usługi lekarsko-weterynaryjne w ramach zakładów leczniczych dla zwierząt, wyłącznie w hurtowniach farmaceutycznych leczniczych produktów weterynaryjnych.

Stosowanie produktów leczniczych weterynaryjnych jest możliwe dopiero po postawieniu diagnozy lekarsko-weterynaryjnej, przeprowadzeniu badania zwierzęcia, wykonaniu badań dodatkowych.

W ramach prowadzonego leczenia stosować można wyłącznie produkty lecznicze weterynaryjne dopuszczone do obrotu przez kompetentne władze.

Nadzór nad procesem leczenia zwierząt w Polsce

Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu (rejestracja) produktów leczniczych weterynaryjnych (plw) wydawane jest na wniosek podmiotu przez Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych w drodze decyzji.

Urzędowy rejestr plw dopuszczonych do obrotu w Polsce prowadzi Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.

Nadzór nad warunkami wytwarzania i importu produktów leczniczych weterynaryjnych sprawuje Główny Inspektor Farmaceutyczny, który w sytuacji stwierdzenia naruszeń powiadamia Głównego Lekarza Weterynarii.

Wytwarzanie leczniczych produktów weterynaryjnych wymaga uzyskania zezwolenia. Główny Inspektor Farmaceutyczny wydaje, odmawia wydania, cofa, zmienia takie zezwolenie (lub wydaje zezwolenie na import).

Nadzór nad obrotem i ilością oraz jakością stosowanych leczniczych produktów weterynaryjnych sprawuje Główny Lekarz Weterynarii oraz wojewódzcy lekarze weterynarii.

Inspekcja Weterynaryjna w zakładach leczniczych dla zwierząt ocenia m.in. prawidłowość stosowania produktów leczniczych weterynaryjnych oraz prowadzenia dokumentacji lekarsko-weterynaryjnej, dokumentację obrotu i stosowania ww. produktów.

Każdy lekarz weterynarii stosujący produkty lecznicze weterynaryjne w ramach prowadzonej działalności lekarsko-weterynaryjnej, ma obowiązek przechowywać  w zakładzie leczniczym przez 5 lat dokumentację stosowania produktów leczniczych weterynaryjnych u zwierząt.

Ponadto, Inspekcja Weterynaryjna w hurtowniach farmaceutycznych produktów leczniczych weterynaryjnych ocenia min. stan techniczny i sanitarny lokalu hurtowni farmaceutycznej, zasady przechowywania, transportu, przyjmowania, wydawania produktów leczniczych weterynaryjnych oraz sposób prowadzenia dokumentacji, która ma być przechowywana przez okres 5 lat (przekazywanie danych dotyczących wielkości obrotu produktami leczniczymi weterynaryjnymi – raporty kwartalne, prowadzenie ewidencji dokumentacji w zakresie nabywania i zbywania produktów leczniczych w odniesieniu do każdej transakcji produktów nabytych, zbytych, przechowywanych).

W gospodarstwach utrzymujących zwierzęta powiatowi lekarze weterynarii dokonują kontroli prowadzonej przez hodowcę ewidencji leczenia zwierząt.

Monitoring TSE

Monitoring TSE (Transmissible Spongiform Encephalopathy, Zakaźna Encefalopatia Gąbczasta)

Program monitoringu TSE opiera się o monitoring czynny (rutynowe, screeningowe badanie zwierząt w odpowiednim wieku nie wykazujących objawów choroby) oraz monitoring bierny (badanie zwierząt, które wykazują objawy mogące wskazywać na chorobę).

W Polsce prowadzony jest coroczny program zwalczania gąbczastej encefalopatii bydła (BSE). Celem realizacji programu jest wykrycie przypadków BSE w stadzie bydła na terytorium Polski. Prowadzenie programu stanowi element kontroli zakaźnych encefalopatii gąbczastych u przeżuwaczy. Monitoring BSE prowadzony jest zgodnie z postanowieniami Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr. 999/2001 z dnia 22 maja 2001 r. ustanawiające zasady dotyczące zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych pasażowalnych encefalopatii gąbczastych, w szczególności z art. 6 i załącznikiem III rozdział A do rozporządzenia oraz zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2004 r. w sprawie określenia jednostek chorobowych, sposobu zwalczania oraz zakresu badań kontrolnych zakażeń zwierząt.

W ramach realizacji programu w 2017 r. Przebadano 162206 zwierząt, w 2018 r. – 39715, w 2019 r. – 60196, a w 2020 r. – 52878. Od 1 lipca 2011 r., Zgodnie z Decyzją Wykonawczą Komisji z dnia 17 czerwca 2011 r. Nr 2011/358 / UE zmieniającą decyzję 2009/719 / WE upoważniającą niektóre państwa członkowskie do zmiany ich rocznych programów monitorowania BSE, 25 Państw, w tym Rzeczpospolita Polska, zostały upoważnione do podwyższenia wieku bydła badanego na BSE powyżej 72 miesięcy – w przypadku bydła przeznaczonego na ubój do spożycia przez ludzi, a także powyżej 48 miesięcy – w przypadku bydła martwego i należącego do innych grup ryzyka.

Od 1 stycznia 2014 r. Zgodnie z Decyzją Wykonawczą Komisji z dnia 4 lutego 2013 r. Nr 2013/76 / UE zmieniającą decyzję 2009/719 / WE upoważniającą niektóre państwa członkowskie do zmiany ich rocznych programów monitorowania BSE została podjęta decyzja o podwyższeniu wieku kwalifikującego do badania na BSE u bydła przeznaczonego do uboju w celu spożycia przez ludzi, powyżej 96 miesiąca życia.

Od 1 stycznia 2016 r. Na podstawie ww. decyzji zdecydowano o podwyższeniu wieku kwalifikującego do badania na BSE bydła przeznaczonego na ubój w celu spożycia przez ludzi do wieku powyżej 108 miesięcy. Dla zwierząt z grupy ryzyka wiek kwalifikujący do badania na BSE pozostał bez zmian – próbki pobrano od bydła powyżej 48 miesiąca życia. Od 1 stycznia 2018 r. Na podstawie ww. decyzji podjęto decyzję o zaprzestaniu prowadzenia badań na obecność BSE bydła przeznaczonego do uboju w celu spożycia przez ludzi. W przypadku zwierząt z grupy ryzyka wiek kwalifikujący do badania na BSE pozostał bez zmian – próbki pobierane są od bydła powyżej 48 miesiąca życia.

Dokładny opis programu zwalczania gąbczastej encefalopatii bydła (Bovine spongiform encephalopathy – BSE)

Celem realizacji programu zwalczania gąbczastej encefalopatii bydła (Bovine spongiform encephalopathy – BSE) w 2021 r.  zwanego dalej „Programem”, jest wykrycie każdego przypadku choroby, zwanej dalej „BSE”, w populacji bydła w Rzeczypospolitej Polskiej. Prowadzenie badań jest nieodzownym elementem systemu kontroli przenośnych gąbczastych encefalopatii przeżuwaczy (TSE).

Kontrola BSE na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej polega na prowadzeniu aktywnego nadzoru, przez który rozumie się badanie bydła w wieku powyżej 48 miesięcy życia zaliczanego do grupy ryzyka, tj.:

  1. zwierzęta poddane ubojowi z konieczności,
  2. zwierzęta wykazujące nietypowe objawy w trakcie badania przedubojowego, w tym zwierzęta, które doznały urazów w trakcie transportu lub w rzeźni
  3. zwierzęta padłe,
  4. zwierzęta, które zostały zabite w ramach zwalczania choroby zakaźnej zwierząt,
  5. zwierzęta ze stad, w których stwierdzono stosowanie przetworzonego białka zwierzęcego w żywieniu.

Prowadzony jest również bierny nadzór, przez który rozumie się badanie bydła w każdym wieku w przypadku, gdy zachowanie zwierzęcia wskazuje na podejrzenie wystąpienia BSE.

Zapobieganie, kontrola i zwalczanie BSE  przeprowadzane są zgodnie z wymaganiami określonymi w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001 z dnia 22 maja 2001 r. ustanawiającym zasady dotyczące zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych pasażowalnych gąbczastych encefalopatii (Dz. Urz. WE L 147 z 31.05.2001, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 32, str. 289), zwanym dalej „rozporządzeniem nr 999/2001”, z uwzględnieniem zasad, o których mowa w decyzji Komisji 2009/719/WE z dnia 28 września 2009 r. upoważniającej niektóre państwa członkowskie do zmiany swoich rocznych programów monitorowania BSE (Dz. Urz. UE L 256 z 29.09.2009, str. 35, z późn. zm.).

Przy zwalczaniu BSE istotne jest zidentyfikowanie pozostałych zwierząt w gospodarstwie, w którym przebywało zwierzę, u którego stwierdzono BSE, potomstwa tych zwierząt urodzonego w okresie dwóch lat przed wystąpieniem objawów klinicznych lub stwierdzeniem BSE u krowy oraz zidentyfikowaniu zwierząt należących do kohorty. Zgodnie z rozporządzeniem nr 999/2001, kohorta  oznacza  grupę krów,  które  albo  urodziły się w  tym  samym  stadzie  co  dotknięte  schorzeniem  krowy,  w okresie  do  12  miesięcy  poprzedzających  lub  następujących  po  urodzeniu  się takich  krów, albo  hodowane  były  razem z  takim  zwierzęciem  dotkniętym  tym  schorzeniem  w  dowolnym  czasie  w  ciągu  pierwszego  roku  ich życia,  i  które mogły  spożywać tę samą karmę,  co  zwierzę dotknięte  tym schorzeniem  w ciągu  pierwszego  roku swojego życia.

W rozporządzeniu nr 999/2001 zobowiązano również każde państwo członkowskie Unii Europejskiej do przeprowadzania rocznych programów monitorowania TSE na podstawie aktywnego i biernego nadzoru, zgodnie z załącznikiem III do rozporządzenia nr 999/2001.

Dnia 4 lutego 2013 r. weszła w życie decyzja wykonawcza Komisji 2013/76/UE zmieniająca decyzję 2009/719/WE upoważniająca niektóre państwa członkowskie do zmiany swoich rocznych programów monitorowania BSE (Dz. Urz. UE L 35 z 06.02.2013, str. 6), zwana dalej „decyzją wykonawczą Komisji 2013/76/UE”. Daje ona państwom członkowskim możliwość zmiany dotychczasowych rocznych programów monitorowania.

Opis sytuacji epidemiologicznej w Polsce związanej z BSE

Regularne monitorowanie BSE, zgodnie z wymaganiami obowiązującymi w Unii Europejskiej, rozpoczęło się w listopadzie 2001 r. W pierwszych dwóch miesiącach od wprowadzania programu monitorowania (listopad – grudzień 2001 r.) zbadano 30 309 sztuk bydła, w 2002 r. – 286 592, w 2003 r. – 455 413, w 2004 r. – 481 116, w 2005 r. – 515 976, w 2006 r. – 594 121, w 2007 r. – 603 810, w 2008 r. – 611 566, w 2009 r. – 638 072, w 2010 r. – 637 240, w 2011 r. – 475 906, w 2012 r. – 326 280, w 2013 r. – 318 849, w 2014 r. – 207 503, w 2015 r. – 222 821, w 2016 r. – 169 187, w 2017 r. – 162 206, w 2018 r. – 39 715, a w 2019r. –  60 196.

W latach 2001–2019 wykryto 76 przypadków BSE na 6 836 878 wykonanych badań. W roku 2019 wykryto jeden przypadek atypowej formy BSE. Wykrycie atypowej formy BSE nie ma wpływu na status epizootyczny kraju w odniesieniu do tej choroby, gdyż uważa się ją za występującą spontanicznie we wszystkich populacjach bydła na bardzo niskim poziomie. Dzięki korzystnej sytuacji epizootycznej odnośnie do BSE w Rzeczypospolitej Polskiej i skutecznemu systemowi monitorowania choroby – począwszy od 2018 r. zwierzęta poddawane ubojowi jako zdrowe nie są badane w kierunku BSE. Obowiązkiem badania w kierunku BSE objęte pozostaną nadal zwierzęta należące do grupy ryzyka oraz zwierzęta będące w każdym wieku w przypadku, gdy ich zachowanie nasuwa podejrzenie wystąpienia BSE.

Spadek liczby badań w 2011 r. był związany z podwyższeniem wieku bydła badanego w kierunku BSE do 72 miesięcy życia, w związku z zakwalifikowaniem Rzeczypospolitej Polskiej do grupy państw członkowskich upoważnionych do zmiany systemu monitorowania BSE, zgodnie z decyzją wykonawczą Komisji 2011/358/UE z dnia 17 czerwca 2011 r. zmieniającą decyzję 2009/719/WE upoważniającą niektóre państwa członkowskie do zmiany swoich rocznych programów monitorowania BSE (Dz. Urz. UE L 161 z 21.06.2011, str. 29).

Spadek liczby badań w 2014 r. był związany z podwyższeniem wieku bydła badanego w kierunku BSE do 96 miesięcy życia, w związku z zakwalifikowaniem Rzeczypospolitej Polskiej do grupy państw członkowskich upoważnionych do zmiany systemu monitorowania BSE, zgodnie z decyzją wykonawczą Komisji 2013/76/UE.

Spadek liczby badań w 2016 r. był związany z podwyższeniem wieku bydła badanego w kierunku BSE do 108 miesięcy życia, w związku z zakwalifikowaniem Rzeczypospolitej Polskiej do grupy państw członkowskich upoważnionych do zmiany systemu monitorowania BSE, zgodnie z decyzją wykonawczą Komisji 2013/76/UE.

Dane dotyczące bydła objętego monitorowaniem w latach 2001 – 2019  przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1.

Okres Bydło poddane ubojowi

jako zdrowe

Bydło
poddane ubojowi
z
konieczności
Bydło poddane ubojowi jako chore lub podejrzane o chorobę

 

Bydło padłe

 

Bydło podejrzane o

BSE i zabite w ramach zwalczania BSE

Ogółem
2001 29 882 347 0 80 0 30 309
XI – XII
2002 278 709 4709 1183 1944 47 286 592
I – XII
2003 428 452 9401 2757 14 715 88 455 413
I – XII
2004 445 198 9259 2134 24 449 76 481 116
I – XII
2005 472 028 10 495 648 32 552 253 515 976
I – XII
2006 540 148 10 035 382 43 328 228 594 121
I – XII
2007 546 243 9529 61 47 883 94 603 810
I – XII
2008 556 583 8758 7 46 196 22 611 566
I – XII
2009 587 339 6811 9 43 900 13 638 072
I – XII
2010 590 171 310 1 46 752 6 637 240
I – XII
2011* 440 856 190 887 33 964 9 475 906

 

I – XII
2012 299 682 384 1501 24 691 22 326 280
I – XII
2013 280 145 899 588 37 179 38 318 849
I – XII
2014** 172 139 1469 463 33 407 25 207 503
I – XII
2015 184 427 4076 440 33866 12 222 821
I – XII
2016*** 131 825 4388 456 32 498 20 169 187
2017 124492

 

3624

 

670

 

33407

 

13 162 206
2018 0 4261

 

544 34900

 

10 39715
2019 2 10692

 

714

 

48753

 

35

 

60196

* Począwszy od dnia 1 lipca 2011 r. zgodnie z decyzją wykonawczą Komisji 2011/358/UE z dnia
17 czerwca 2011 r. zmieniającą decyzję 2009/719/WE upoważniającą niektóre państwa członkowskie do zmiany swoich rocznych programów monitorowania BSE zmianie uległ wiek bydła badanego w kierunku BSE.

** Począwszy od dnia 1 stycznia 2014 r. zgodnie z decyzją wykonawczą Komisji 2013/76/UE z dnia
4 lutego 2013 r. zmieniającą decyzję 2009/719/WE upoważniającą niektóre państwa członkowskie do zmiany swoich rocznych programów monitorowania BSE zmianie uległ wiek bydła badanego w kierunku BSE.

** Począwszy od dnia 1 stycznia 2016 r. zgodnie z decyzją wykonawczą Komisji 2013/76/UE z dnia
4 lutego 2013 r. zmieniającą decyzję 2009/719/WE upoważniającą niektóre państwa członkowskie do zmiany swoich rocznych programów monitorowania BSE zmianie uległ wiek bydła badanego w kierunku BSE.

 

Pierwszy przypadek BSE wykryto w Rzeczypospolitej Polskiej w 2002 r. W tym też roku wykryto 4 przypadki BSE. W 2003 r. wykryto 5 przypadków, a w 2004 r. – 11 przypadków. W 2005 r. wykryto 20 przypadków BSE, co stanowi największą liczbę przypadków BSE wykrytych rocznie w Rzeczypospolitej Polskiej. Od 2006 r. ta liczba wyraźnie spadała, aż do 2011 r. W 2006 r. stwierdzono 10 przypadków BSE, w 2007 r. – 9 przypadków, w 2008 r. – 5 przypadków, w 2009 r. – 4 przypadki, w 2010 r. – 2 przypadki, w 2011 r. – 1 przypadek, w 2012 r. – 3 przypadki, natomiast w 2013 r. – 1 przypadek. W 2014 r., 2015 r., 2016 r., 2017r., 2018r. nie stwierdzono żadnego przypadku BSE. W 2019 stwierdzono 1 przypadek atypowej formy BSE.

Zestawienie występowania przypadków BSE z podziałem na lata oraz województwa przedstawia tabela 2.

Tabela 2.

Dolnośląskie Kujawsko – pomorskie Lubelskie Lubuskie Łódzkie Małopolskie Mazowieckie Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie Śląskie Świętokrzyskie Warmińsko – mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie
02 04 06 08 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32
2002 2 1 1
2003 1 1 2 1
2004 1 1 2 1 1 1 1 2 1
2005 3 2 1 4 1 4 5
2006 1 1 1 1 2 1 1 2
2007 1 1 3 1 1 2
2008 2 1 2
2009 1 1 2
2010 1 1
2011 1
2012 1 2
2013 1
2014
2015
2016
2017
2018
2019 1*
2002-2019 4 3 7 1 7 5 14 2 3 10 0 0 2 5 12 1
suma: 76*

 

* W 2019 r. wykryto jeden przypadek atypowej formy BSE; wykrycie atypowej formy BSE nie ma wpływu na status epizootyczny kraju.

 

Największą liczbę przypadków BSE wykryto w ramach aktywnego nadzoru w odniesieniu do grupy zdrowego bydła kierowanego do uboju. W ramach biernego nadzoru wykryto 3 przypadki BSE.

Poszczególne grupy bydła, w których stwierdzono przypadki BSE, przedstawiono w  tabeli 3.

Tabela 3.

Rok Liczba przypadków BSE Bydło poddane ubojowi   jako zdrowe Bydło poddane ubojowi
z konieczności
Bydło
z objawami klinicznymi
BSE
Bydło padłe Kohorta
2002 4 3 0 1 0 0
2003 5 4 0 1 0 0
2004 11 8 2 0 1 0
2005 20 16 0 1 2 1
2006 10 7 0 0 3 0
2007 9 6 1 0 2 0
2008 5 3 2 0 0 0
2009 4 3 0 0 1 0
2010 2 2 0 0 0 0
2011 1 1 0 0 0 0
2012 3 3 0 0 0 0
2013 1 1 0 0 0 0
2014 0 0 0 0 0 0
2015 0 0 0 0 0 0
2016 0 0 0 0 0 0
2017 0 0 0 0 0 0
2018 0 0 0 0 0 0
2019 0 0 0 0 1* 0
Suma 76* 57 5 3 10 1

* W 2019 r. wykryto jeden przypadek atypowej formy BSE; wykrycie atypowej formy BSE nie ma wpływu na status epizootyczny kraju.

 

Wszystkie sztuki bydła, u których wykryto BSE, były urodzone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Dochodzenia epizootyczne prowadzone w celu wyjaśnienia dróg zakażeń wskazywały, iż tylko w nielicznych przypadkach potwierdzono, że najbardziej prawdopodobną drogą zakażenia BSE było spożycie paszy zawierającej białko pochodzące od ssaków lub preparatów mlekozastępczych zawierających tłuszcz zwierzęcy.

Z analizy wieku bydła, u którego stwierdzono BSE, można zauważyć, że najwyższą liczbę przypadków zakażeń BSE zaobserwowano u bydła urodzonego od 1995 r. do 2000 r. Najwyższy odsetek zakażeń dotyczył bydła urodzonego w 1996 r. i 1999 r.  Zestawienie liczby przypadków BSE w odniesieniu do roku urodzenia zakażonego bydła przedstawiono w tabeli 4 oraz na wykresie 1.

 

Tabela 4.

Rok urodzenia bydła Liczba przypadków BSE
1990 1
1991 0
1992 3
1993 1
1994 5
1995 9
1996 10
1997 8
1998 6
1999 11
2000 9
2001 4
2002 0
2003 5
2004 1
2005 2
2007 1*
SUMA: 76*

* W 2019 r. wykryto jeden przypadek atypowej formy BSE u krowy urodzonej w 2007 r.; wykrycie atypowej formy BSE nie ma wpływu na status epizootyczny kraju.

 

Wykres 1.

Najwięcej przypadków BSE stwierdzono u bydła mającego od 5 do 9 lat życia. Zestawienie liczby przypadków BSE w odniesieniu do wieku bydła przedstawiono w tabeli 5 wykresie 2.

Tabela 5.

Wiek
(w latach)
Liczba przypadków BSE
2 1
3 1
4 3
5 7
6 8
7 9
8 12
9 13
10 4
11 3
12* 7
13 3
14 2
15 1
16 1
17 1
SUMA 76*

* W 2019 r. wykryto jeden przypadek atypowej formy BSE u krowy urodzonej w 2007 r.; wykrycie atypowej formy BSE nie ma wpływu na status epizootyczny kraju.

Wykres 2.

Identyfikowalność bydła IRZ

W ramach nadzoru nad przemieszczaniem zwierząt na terytorium Unii Europejskiej, Państwa Członkowskie mają obowiązek dokonywać powiadomień o organizowanych przesyłkach zwierząt poprzez wprowadzenie odpowiedniego świadectwa zdrowia oraz sekcji 1 dziennika podróży (planowanie) do systemu informatycznego TRACES (Trade Control and Expert System).

W momencie zatwierdzenia świadectwa zdrowia, system automatycznie powiadamia o przesyłce właściwe władze weterynaryjne, sprawujące nadzór nad miejscem przeznaczenia przesyłki. Ponadto, w przypadku, gdy planowany jest 24-godzinny postój zwierząt, analogicznie do ww. procedury, powiadamiana jest właściwa władza nadzorująca zatwierdzony punkt kontroli (miejsce odpoczynku zwierząt), wskazany w powiadomieniu wygenerowanym w systemie TRACES. W przypadku zaistnienia potrzeby prześledzenia przesyłek zwierząt przemieszczanych z lub do Państwa Członkowskiego Unii Europejskiej, władze właściwe mają dostęp do świadectw zdrowia wprowadzonych do systemu TRACES, w zakresie dotyczącym przesyłek przemieszczanych przez terytorium danego państwa.

Identyfikacja i rejestracja bydła.

Głównym celem Systemu Identyfikacji i Rejestracji Zwierząt jest wsparcie w zapewnieniu bezpieczeństwa żywności zgodnie z wymogami Unii Europejskiej a przez to uzyskanie pełnego dostępu do rynku produktów pochodzenia zwierzęcego innych państw członkowskich UE.

Oznakowanie bydła polega na założeniu na obie małżowiny uszne kolczyków zawierających indywidualny numer identyfikacyjny zwierzęcia. Oznakowanie to odbywa się w gospodarstwie, w którym zwierzę się urodziło. Posiadacz zwierzęcia ma obowiązek zgłosić fakt oznakowania do biura powiatowego ARiMR w terminie 7 dni. Po zgłoszeniu oznakowania zwierzęcia, ARiMR wydaje paszport, w którym zawarte są szczegółowe dane dotyczące zwierzęcia, m.in. data urodzenia, płeć, numer identyfikacyjny matki i ojca, numer identyfikacyjny siedziby stada urodzenia, dane wszystkich posiadaczy zwierzęcia.

Właściciel zwierzęcia gospodarskiego z gatunku bydło ma obowiązek zgłosić do biura powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wszystkie zdarzenia powodujące zmniejszenie lub zwiększenie liczby zwierza w siedzibie stada w terminie 7 dni oraz prowadzić Księgę Rejestracji Stada i dokonywać w niej wpisów dotyczących wszystkich zdarzeń powodujących zwiększenie lub zmniejszenie stada. Wpisy powinny być dokonywane w terminie 7 dni od zdarzenia.

Wszystkie zdarzenia zgłaszane do ARiMR odnotowywane są w Centralnej Bazie Danych Systemu Identyfikacji i Rejestracji Zwierząt co pozwala na szybkie śledzenie danej sztuki bydła i jej zlokalizowanie.

W Centralnej Bazie Danych Systemu IRZ gromadzone są informacje na temat:

  • posiadaczy zwierząt (rejestr producentów)
  • zwierząt i ich miejsc przebywania (rejestr siedzib stad)
  • przemieszczeń zwierząt (rejestracja zgłoszeń zdarzeń dotyczących zwierząt).

Na System Identyfikacji i Rejestracji Bydła składają się następujące elementy:

  • rejestr zwierząt oznakowanych i siedzib stad tych zwierząt (Centralna Baza Danych),
  • znaki identyfikacyjne: kolczyki i mikroczipy,
  • paszporty bydła,
  • księgi rejestracji prowadzone przez posiadacza w siedzibie stada

Skomputeryzowana baza danych (Centralna Baza Danych Systemu IRZ) jest tworzona jako sieciowy system informatyczny, zintegrowany z systemem IACS (systemem ZSZiK), oparty o struktury terytorialne ARiMR, Oddziały Regionalne i Biura Powiatowe.

Produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego

Produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego (UPPZ) to materiały pochodzenia zwierzęcego, które nie są przeznaczone do spożycia przez ludzi lub których ludzie nie spożywają. UPPZ wołowe obejmują między innymi:

  • elementy zwierząt lub ich części, powstające w wyniku uboju zwierząt w rzeźniach (np. tzw. podroby, kości, skóry, krew, kopyta, rogi, sierść) pozyskane w zakładach rozbioru, przetwórstwa i innych zakładach sektora spożywczego;
  • obornik;
  • żywność zawierająca produkty pochodzenia wołowego po terminie ważności do spożycia lub posiadająca naruszone opakowanie;
  • odpady cateringowe pochodzące z placówek zbiorowego żywienia.

Wszystkie wyżej wymienione uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego (UPPZ) są klasyfikowane na trzy kategorie, ze względu na stopień zagrożenia, który mogą potencjalnie stanowić.

Materiały stanowiące największe ryzyko sanitarno-epidemiologiczne są zaliczane do kategorii 1 (np. materiał szczególnego ryzyka – SRM). Materiał kat. 2 to m.in. obornik, treść przewodu pokarmowego, części zwierząt chorych stwarzające ryzyko dla zdrowia zwierząt i ludzi.

Materiał kategorii 3 uznawany jest za najbardziej bezpieczny i powstaje go w Polsce najwięcej spośród wszystkich kategorii UPPZ. Zaliczyć można do niego przede wszystkim elementy ze zdrowych zwierząt powstałe podczas uboju, które z różnych względów nie są przeznaczone do spożycia przez ludzi (np. podroby, krew, kości), żywność po terminie ważności do spożycia lub posiadająca naruszone opakowanie, odpady cateringowe. Szczegółowy wykaz materiałów należących do poszczególnych kategorii UPPZ jest określony w art. 8, 9 i 10 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1069/2009. UPPZ powstające w rzeźni są, na podstawie powyższych przepisów klasyfikowane z podziałem na ww. kategorie i osobno dla każdej kategorii, przechowywane w odpowiednio oznaczonych pojemnikach/kontenerach do czasu odbioru przez wyspecjalizowany zakład.

Szczegółowy sposób postępowania z UPPZ zależy od kategorii produktów i dotyczy ich zbierania, transportu, magazynowania, użycia, przetwarzania lub zniszczenia. W każdym przypadku ww. materiały są przewożone zarejestrowanymi środkami transportu do właściwych zakładów kategorii 1, 2 lub 3. W zależności od rodzaju kategorii UPPZ i typu powstającego z nich produktu może być to zakład przetwórczy (utylizacyjny), spalarnia, zakład techniczny (np. produkujący nawozy), zakład produkujący karmy dla zwierząt domowych, biogazownia, biokompostownia, zakład produkcji kosmetyków i inne. Szczegółowe zasady dotyczące sposobów zagospodarowania UPPZ określają przepisy art. 12,13,14 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1069/2009.

Produkty powstałe w wyniku obróbki produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego to produkty pochodne. W Polsce nadzór nad ubocznymi produktami pochodzenia zwierzęcego (oraz produktami pochodnymi) sprawuje Inspekcja Weterynaryjna.

Jakie produkty pochodne można wytworzyć z ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego?

  • przetworzone białka pochodzenia zwierzęcego, mączki mięsno – kostne, mączki z krwi, produkty z krwi, tłuszcze zwierzęce;
  • karmy dla zwierząt domowych i gryzaki dla psów;
  • nawozy organiczne i polepszacze gleby;
  • produkty ze skór;
  • kosmetyki, produkty lecznicze weterynaryjne, wyroby medyczne;
  • produkty oleochemiczne i inne wyroby techniczne.

Identyfikowalność wołowiny

Zgodnie z Rozporządzeniem (WE) nr 1760/2000 Parlamentu Europejskiego i Rady z 17 lipca 2000 r., ustanawiającym system identyfikacji i rejestracji bydła i dotyczącym etykietowania wołowiny i produktów z wołowiny, wszystkie przedsiębiorstwa uczestniczące w jakimkolwiek etapie produkcji i sprzedaży mięsa wołowego powinny stosować zasady obowiązkowego systemu identyfikacji oraz pełnej rejestracji.

Obowiązkowy system znakowania gwarantuje możliwość prześledzenia powiązania między informacjami identyfikującymi tuszę, ćwierć lub mniejszą sztukę mięsa, a informacjami identyfikującymi konkretne zwierzę lub zwierzęta, od których mięso to zostało pozyskane, lub, jeżeli spełnia to wymogi sprawdzalności i dokładności informacji, identyfikującymi grupę zwierząt, od których mięso to pochodzi.

Etykieta znajdująca się na mięsie wołowym zawiera następujące informacje:

  • Numer lub kod identyfikacyjny zapewniający istnienie powiązania między mięsem, a zwierzęciem lub zwierzętami. Numer ten może być numerem identyfikacyjnym konkretnego zwierzęcia, od którego pochodzi mięso lub numerem identyfikacyjnym grupy zwierząt.
  • Numer zatwierdzenia rzeźni (WNI), w której dokonano uboju danego zwierzęcia lub grupy zwierząt oraz nazwę Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym znajduje się ta rzeźnia. Na etykiecie musi się znajdować napis: „Ubój w (nazwa Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego) (numer zatwierdzenia)”.
  • Numer zatwierdzenia zakładu rozbioru, w którym dokonano podziału mięsa na tusze lub grupy tusz oraz nazwę Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym znajduje się ta masarnia. Na etykiecie musi znajdować się napis: „Podzielono w (nazwa Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego) (numer zatwierdzenia)”.
  • Podmioty mają obowiązek wskazać na etykietach znajdujących się na mięsie wołowym informacje dotyczące: Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym dane zwierzę się urodziło;
  • wszystkich Państw Członkowskich lub państw trzecich, w których odbywał się chów;
  • Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym dokonano uboju.

Jednakże, jeżeli mięso pochodzi od zwierząt urodzonych, utrzymywanych i poddanych ubojowi:

  • w tym samym Państwie Członkowskim, oznakowanie może być następujące: „Pochodzenie: (nazwa Państwa Członkowskiego)”;
  • w tym samym państwie trzecim, oznakowanie może być następujące: „Pochodzenie: (nazwa państwa trzeciego)”.

Mięso wołowe mielone

Podmioty umieszczają na etykiecie znajdującej się na mięsie mielonym następujące informacje:

Wyprodukowane w (nazwa Państwa Członkowskiego i państwa trzeciego)”, w zależności od tego, gdzie mięso zostało wyprodukowane, oraz „Pochodzenie (nazwa Państwa Członkowskiego i państwa trzeciego)”, w przypadku, jeżeli państwo pochodzenia jest inne niż państwo, w którym powstał produkt.

Mięso wołowe drobne

Podmioty umieszczają na etykiecie znajdującej się na mięsie drobnym następujące informacje:

  • nazwę państwa, w którym dokonuje się uboju zwierząt, z których uzyskano mięso drobne; na oznaczeniu musi znajdować się napis: „Ubój w: (nazwa państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym dokonuje się uboju)”;
  • nazwę państwa, w którym wytwarza się mięso drobne i numer zatwierdzenia zakładu, w którym to mięso otrzymano; na oznaczeniu musi znajdować się napis: „Wyprodukowano w: (nazwa państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym wytwarza się mięso oraz numer zatwierdzenia zakładu)”;
  • nazwy państw, w których urodziły się i były hodowane zwierzęta danej grupy; na oznaczeniu musi znajdować się napis: „Państwo, w którym urodziły się i były hodowane zwierzęta: (wykaz nazw państw)”. Jednakże, jeżeli wszystkie zwierzęta danej grupy były urodzone, hodowane i poddane ubojowi w tym samym państwie „Pochodzenie” wraz z nazwą państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym zwierzęta były urodzone, hodowane i poddane ubojowi.

Paczkowane mięso wołowe rozebrane

Podmioty umieszczają na etykiecie znajdującej się na paczkowanym mięsie rozebranym następujące informacje:

  • nazwę państwa, w którym dokonano uboju zwierząt, wraz z numerem zatwierdzenia rzeźni (jednej, dwóch lub trzech), w których zwierzęta danej grupy poddano ubojowi; na oznaczeniu musi znajdować się napis: „Ubój w: (nazwa państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym dokonano uboju, numer (-y) zatwierdzenia rzeźni (1,2 lub 3))”;
  • nazwę państwa, w którym dokonano rozbioru tusz, wraz z numerem zatwierdzenia zakładu rozbioru (1, 2 lub 3), w których dokonano rozbioru tusz; na oznaczeniu musi znajdować się napis: „Rozbiór w: (nazwa państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, w którym dokonano rozbioru, numer (-y) zatwierdzenia zakładu rozbioru (1, 2 lub 3))”.

Kontrola pozostałości

Badania kontrolne pozostałości chemicznych w żywności to nie tylko zabezpieczenie zdrowia konsumentów, ale także spełnienie wymagań obowiązujących w międzynarodowym handlu żywnością. W krajach członkowskich Unii Europejskiej obowiązują jednolite zasady organizowania i prowadzenia badań kontrolnych pozostałości chemicznych w tkankach zwierząt, żywności pochodzenia zwierzęcego, w wodzie i paszach. Zasady te są ujętę  w Załączniku I Dyrektywy Rady 96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r.  a konieczność prowadzenia takich badań wynika również z Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625. Krajowy program badań kontrolnych pozostałości od 2004 roku (Decyzja Komisji 2004/449/WE) jest uznawany za zgodny z Dyrektywą Rady 96/23/WE.

W Polsce podstawą prawną do prowadzenia kontroli pozostałości w żywności pochodzenia zwierzęcego, zgodnie z Dyrektywą Rady 96/23/WE, jest Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 czerwca 2017 r.

Za realizację programu badań pozostałości odpowiedzialne jest Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Inspekcja Weterynaryjna, a Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy (PIWet-PIB) w Puławach pełni rolę koordynatora, jako Krajowe Laboratorium Referencyjne. Założenia programu badań pozostałości oraz jego plan, opracowywane są w PIWet-PIB, następnie są zatwierdzane do realizacji przez Głównego Lekarza Weterynarii, potem oceniane i akceptowane przez Komisję Europejską. Wyniki badań są opracowywane w PIWet-PIB, przekazywane do Głównego Lekarza Weterynarii, a następnie do Komisji Europejskiej.

Badania kontrolne pozostałości realizowane są w Zakładzie Farmakologii i Toksykologii i w Zakładzie Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet-PIB w Puławach (Krajowe Laboratoria Referencyjne) oraz w laboratoriach 10 Zakładów Higieny Weterynaryjnej (ZHW Białystok, Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Kielce, Łódź, Olsztyn, Poznań, Warszawa i Wrocław). Ważnym elementem prowadzonych badań jest zapewnienie jakości i wiarygodności stosowanych procedur analitycznych w laboratoriach. Wszystkie laboratoria posiadają akredytację Polskiego Centrum Akredytacji (PCA) i stosują procedury analityczne zwalidowane zgodnie z wymaganiami Decyzji Komisji 2002/657/EC lub innymi obowiązującymi uregulowaniami prawnymi UE (grupa B3, zanieczyszczenia środowiskowe).

Próbki są pobierane przez lekarzy Inspekcji Weterynaryjnej, zgodnie z Instrukcją Głównego Lekarza Weterynarii, w rzeźniach, zlewniach mleka, fermach, pasiekach i obiektach hodowlanych. System pobierania próbek ujęty jest w unormowaniach prawnych, które określają gatunki badanych zwierząt i rodzaj próbek, a minimalne liczby próbek produktów oraz minimalne liczby zwierząt, od których pobierane były próbki, obliczono na podstawie danych o uboju zwierząt i produkcji produktów zwierzęcego pochodzenia z poprzedniego roku.

Zakres prowadzonych badań obejmuje łącznie ponad 290 związków: od zakazanych do stosowania substancji o charakterze anabolicznym z grupy A (hormony, tyreostatyki, substancje β-agonistyczne i substancje zakazane) do weterynaryjnych produktów leczniczych (antybiotyki i inne leki) i zanieczyszczeń środowiskowych (metale, pestycydy, mikotoksyny) zaliczanych do grupy B.

Ogólna pozytywna ocena wyników badań pozostałości zyskuje potwierdzenie w aktualnych raportach Komisji Europejskiej, które dotyczą podobnych programów realizowanych we wszystkich krajach Unii Europejskiej, a także w porównaniu z innymi wynikami badań monitoringowych. Prowadzone corocznie badania kontrolne pozostałości chemicznych w żywności pochodzenia zwierzęcego pozwalają ocenić ją jako bezpieczną dla konsumenta. Realizowany weterynaryjny krajowy program badań kontrolnych pozostałości w tkankach zwierząt i żywności pochodzenia zwierzęcego jest na bieżąco dostosowywany do wymagań Komisji Europejskiej i gwarantuje Polsce pełny dostęp do światowych rynków żywności.

Na podstawie przepisów prawa wspólnotowego i krajowego w państwach członkowskich  są opracowywane i wdrażane plany urzędowych kontroli pasz. W Polsce za opracowanie Planu Urzędowej Kontroli Pasz i jego wdrożenie ustawowo odpowiedzialny jest Główny Lekarz Weterynarii. Wdrożony przez Polskę PUKP obejmuje zakres nadzoru sprawowanego przez organy Inspekcji Weterynaryjnej. Po raz pierwszy dokument ten został opracowany i wdrożony w 2004 r. Przy opracowywaniu PUKP przeprowadza się analizę ryzyka występowania zagrożeń przy uwzględnieniu informacji uzyskanych w ramach inspekcji i badań kontrolnych z lat poprzednich.

W Planie Urzędowej Kontroli Pasz uwzględniono konieczność przeprowadzenia laboratoryjnych badań próbek pasz w kierunku oceny zawartości składników pokarmowych, zawartości dodatków paszowych i substancji niepożądanych/zabronionych. Badania te mają na celu zagwarantowanie bezpieczeństwa i odpowiedniej jakości wytwarzanych, wprowadzanych do obrotu i stosowanych w żywieniu zwierząt pasz (materiałów paszowych i mieszanek paszowych, dodatków paszowych oraz premiksów). W związku z powyższym zostały wyznaczone laboratoria dysponujące odpowiednio wykwalifikowaną kadrą, jak również aparaturą do wykonania niezbędnych analiz w ramach prowadzonego przez Inspekcję Weterynaryjną nadzoru.

Każdego roku organy IW pobierają kilkanaście tysięcy próbek pasz do badań laboratoryjnych w ponad 60 różnych kierunkach, w tym m.in. dotyczących zagrożeń typu chemicznego: oznaczanie zawartości metali ciężkich, pestycydów, dioksyn i PCB, kokcydiostatyków, wykrywanie obecności substancji wykazujących działanie anaboliczne oraz substancji przeciwbakteryjnych.